Hội thảo “Triển khai Đề án tái chế chất thải xây dựng TP.HCM" - Bài toán về tái chế rác thải xây dựng, bổ sung nguồn vật liệu cho hạ tầng

TP.HCM đang đối mặt với một nghịch lý trong lĩnh vực xây dựng khi nhu cầu vật liệu phục vụ các dự án hạ tầng ngày càng gia tăng, trong khi lượng chất thải từ hoạt động xây dựng, cải tạo và phá dỡ công trình liên tục phát sinh với khối lượng lớn. Trước thực trạng này, việc tái chế chất thải xây dựng được xem là giải pháp quan trọng nhằm bổ sung nguồn vật liệu, giảm áp lực môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn.

Đề án tái chế chất thải xây dựng TP.HCM giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045

Tại hội thảo “Triển khai Đề án tái chế chất thải xây dựng TP.HCM giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045”, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA), cho biết cùng với tốc độ đô thị hóa mạnh mẽ, thành phố đang phát sinh lượng lớn chất thải từ các hoạt động xây dựng. Nếu được tiếp cận theo mô hình kinh tế tuần hoàn, đây sẽ là nguồn tài nguyên thứ cấp có giá trị thay vì chỉ là gánh nặng môi trường.

Các chuyên gia nhận định, thay vì tiếp tục mở rộng chôn lấp như hiện nay, TP.HCM cần đẩy mạnh tái chế và tái sử dụng vật liệu xây dựng để đưa trở lại phục vụ các công trình phát triển đô thị. Đây cũng là định hướng trọng tâm trong đề án tái chế chất thải xây dựng mà SACA đang nghiên cứu triển khai.

Theo ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM, thành phố đang đồng thời triển khai nhiều dự án giao thông, chỉnh trang đô thị, cải tạo chung cư cũ và phát triển nhà ở. Điều này khiến lượng chất thải xây dựng ngày càng gia tăng trong khi nguồn vật liệu truyền thống như đá, cát đang dần hạn chế.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia phát triển cho thấy chất thải xây dựng có thể được tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp, vật liệu nền đường, gạch không nung và nhiều sản phẩm xây dựng khác có giá trị sử dụng cao. Nếu được triển khai hiệu quả, quá trình tái chế sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái quản lý chất thải xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn, từ khâu phát sinh, phân loại, thu gom, vận chuyển đến tái chế và tái sử dụng trong các công trình mới.

Hướng tới xây dựng thị trường vật liệu tái chế

Ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM đánh giá vật liệu xây dựng tái chế là lĩnh vực mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của thành phố trong dài hạn.

Hiện nay, TP.HCM phát sinh khoảng 15.000 tấn chất thải mỗi ngày, trong đó có lượng lớn chất thải rắn xây dựng. Trong khi đó, nhu cầu vật liệu cho các dự án hạ tầng quy mô lớn ngày càng tăng, tạo áp lực lên nguồn cung đá, cát tự nhiên. Vì vậy, tái chế và tái sử dụng chất thải xây dựng được xem là giải pháp thiết thực nhằm giảm khai thác tài nguyên và bảo đảm nguồn vật liệu cho phát triển đô thị.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Phan Hữu Duy Quốc, Phó Chủ tịch SACA, công tác quản lý nguồn chất thải xây dựng hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Việc quản lý chưa có sự liên thông giữa các khâu cấp phép xây dựng, phá dỡ, vận chuyển, tiếp nhận và tiêu thụ vật liệu tái chế. Nhiều chủ đầu tư và nhà thầu chưa xây dựng kế hoạch quản lý chất thải ngay từ đầu; tỷ lệ phân loại tại nguồn còn thấp, làm gia tăng chi phí tái chế và ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm đầu ra.

Bên cạnh đó, TP.HCM cũng chưa có hệ thống theo dõi đầy đủ quá trình phát sinh, vận chuyển và xử lý chất thải xây dựng, gây khó khăn trong việc kiểm soát tình trạng đổ thải trái phép, quy hoạch công suất xử lý và xây dựng chính sách phù hợp.
Theo đề án nghiên cứu, đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu tối thiểu 70% chất thải rắn xây dựng từ các công trình được thu gom, phân loại; đồng thời tối thiểu 60% lượng chất thải đủ điều kiện kỹ thuật sẽ được tái chế thành cốt liệu và vật liệu san lấp.

Để đạt được mục tiêu này, TP.HCM dự kiến phát triển mạng lưới hạ tầng tái chế gồm nhà máy tái chế, trạm trung chuyển, trung tâm kiểm định và trung tâm công nghệ chuyên ngành.

SACA cũng kiến nghị UBND TP.HCM ban hành quy định bắt buộc lập kế hoạch quản lý chất thải xây dựng đối với các công trình quy mô lớn, dự án hạ tầng và công trình phá dỡ có khối lượng chất thải lớn. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị vận chuyển, cơ sở tái chế và chính quyền địa phương, gắn với dữ liệu quản lý và kết quả xử lý thực tế.

Đáng chú ý, đề án đề xuất từng bước đưa yêu cầu sử dụng vật liệu tái chế vào các dự án công như nền đường, san lấp mặt bằng, vỉa hè, công viên và hạ tầng kỹ thuật. Song song đó là xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư dự án tái chế dựa trên năng lực công nghệ, tài chính, môi trường và khả năng tiêu thụ sản phẩm.

Về cơ chế tài chính, SACA kiến nghị đưa các dự án tái chế chất thải xây dựng vào nhóm hạ tầng môi trường và kinh tế tuần hoàn được hỗ trợ lãi suất thông qua Công ty Đầu tư Tài chính Nhà nước TP.HCM (HFIC). Các dự án có khả năng giảm chôn lấp, giảm khai thác tài nguyên, giảm phát thải và có đầu ra ổn định cho vật liệu tái chế sẽ được ưu tiên hỗ trợ thông qua các hình thức cho vay trung và dài hạn, đồng tài trợ với ngân hàng hoặc triển khai theo mô hình đối tác công tư (PPP) đối với những dự án quy mô lớn.​